Adaptogeny - co jest ich tajemnicą?

Czym są adaptogeny, o których coraz szerzej mówi się w mediach i internecie?

Skąd bierze się rosnąca z dnia na dzień popularność tych tajemniczych roślin?

W tym artykule znajdziesz odpowiedzi na powyższe pytania oraz dowiesz się, jaki wpływ na ludzki organizm mogą mieć zioła zwane adaptogenami.

Dzięki ich zastosowaniu coraz więcej osób przekonuje się, że można w naturalny sposób poprawić wytrzymałość swojego organizmu, wydajność pracy, odporność na choroby oraz zdolności intelektualne.

Z drugiej strony, szumne opowieści o cudownych uzdrowieniach, które wiążą się z wykorzystaniem adaptogenów, budzą u wielu ludzi nieufność. Samo skojarzenie z medycyną alternatywną sprawia, że działanie tych ziół bywa całkowicie bagatelizowane.

W rzeczywistości, rośliny adaptogenne nie są magicznym lekiem na wszelkie dolegliwości, lecz fundamentem zdrowia i holistycznym wsparciem tak dla ciała, jak i umysłu.

Adaptogeny nie są przejściową modą przybyłą z Dalekiego Wschodu.

Nie są kolejnym kiepskim suplementem, napędzającym przemysł farmakologiczny.

Nie stanowią marketingowej iluzji szczęścia.

Adaptogeny były z nami od zawsze, lecz dopiero od niedawna zaczynamy dostrzegać ich potencjał.

Pradawna historia adaptogenów

Według źródeł historycznych, już tysiące lat temu wielkie kultury Wschodu używały tajemniczych, „magicznych” roślin, które mężczyzn obdarzać miały siłą ogiera, a kobiety płodnością godną bogini.

Rośliny, znane dziś jako adaptogeny, cieszyły się największą popularnością na obszarach, gdzie były one najczęściej spotykane, czyli na terenie dzisiejszych Chin, Indii i Iranu. W tych kulturach uznawano je za święte. Tworzono na ich bazie wyjątkowe eliksiry, przeznaczone jedynie dla elit: władców i najwyższych urzędników państwowych.

Jednakże nie tylko w krajach Dalekiego Wschodu dostrzeżono potencjał tych unikalnych roślin. Wiemy również, że z dobrodziejstw adaptogenów korzystały ludy syberyjskie, niektóre afrykańskie plemiona i Indianie zamieszkujący obie Ameryki.

Wszystkie ludy mające styczność z tymi roślinami zdawały sobie sprawę z ich wyjątkowości. Nie były one łatwo dostępne, gdyż większość rosła na terenach wysokogórskich lub podmokłych, w ciężkich warunkach klimatycznych. Najrzadsze gatunki uznawane były wprost za mityczny dar od bogów.

Otoczone aurą niezwykłości i tajemnicy, wszędzie były darzone szczególnym szacunkiem, a nierzadko nawet nabożną czcią.

adaptogeny

Władca jednego z największych mocarstw w historii ludzkości – legendarny Czyngis-chan – szczególnie upodobał sobie te unikalne rośliny. Oparte na nich eliksiry nazywał „boskimi miksturami”. Korzystał z nich osobiście, a udostępniał wyłącznie swojej rodzinie, najwyższym oficerom armii  i co ciekawe – wojskowym koniom.

Po jego śmierci, recepturę „boskiej mikstury” pozyskała etniczna ludność zamieszkująca Zachodni Sajan – łańcuch górski w południowej Syberii. Następnie wpadła w ręce rosyjskich przesiedleńców, by ostatecznie stać się inspiracją do badań dla pionierów w dziedzinie adaptogenów: rosyjskich naukowców Nikolaya Lazareva i Israila Brekhmana. Dziś ta sama receptura jest wykorzystywana do wytwarzania Czarodzieja.

Kiedy adaptogeny pojawiły się na zachodzie ?

Współczesny rozkwit popularności adaptogenów zawdzięczamy nie tylko popularyzacji medycyny ajurwedyjskiej, ale przede wszystkim sowieckim naukowcom. To ich badania stały się pomostem, którym wiedza o tych ziołach zaczęła przedostawać się na Zachód.

Wszystko rozpoczęło się w roku 1943, kiedy Rada Komisarzy Ludowych ZSRR wydała postanowienie o wszczęciu badań nad „substancji wzmacniającymi” dla żołnierzy, robotników i sportowców.

Rosyjscy naukowcy zaczęli badać różne substancje w poszukiwaniu tego „cudownego eliksiru”. Początkowo skupiano się głównie na poszukiwaniu formuły chemicznej,  jednak w latach 50-tych odkryto pewną grupę roślin, wykazujących wyjątkowo obiecujące właściwości. Uwaga naukowców skupiła się od tej pory właśnie na nich.

Przebadano blisko 4000 roślin, z których 12 gatunków wykazywało niespotykanie wysokie właściwości wzmacniające na organizmy ssaków. Nazwano je adaptogenami, gdyż ich działanie opierało się na zwiększeniu zdolności przystosowawczych w obliczu trudnych warunków otoczenia.

Badania były na tyle obiecujące, że w latach 60-tych uruchomiono w Rosyjskiej Akademii Nauk osobną jednostkę naukową – Instytut Fizjologii i Farmakologii Adaptacji we Władywostoku.

W Instytucie zatrudniono ponad 1200 biologów, naukowców i lekarzy. Pracą uczonych kierowali wspomniani już pionierzy tej dziedziny: Lazarev i Brekhman. Przez ponad 20 lat intensywnej pracy opublikowano z górą 1500 badań naukowych na temat właściwości i działania różnych adaptogenów.

adaptogeny

Adaptogeny w diecie astronautów

Rośliny same w sobie miały na tyle silne działanie, że zdecydowano się je wykorzystać jako część diety astronautów w lotach kosmicznych wykonywanych przez agencje NASA i rosyjską ROSKOSMOS.

Gdyby nie eksploracja kosmosu, adaptogeny nie zostałyby zapewne tak szeroko i szczegółowo zbadane. Jednak aż do upadku ZSRR w 1991 r. wyniki badań pozostawały utajnione.

Jedna z pierwszych oficjalnych informacji została opublikowana w biuletynie Instytutu Problemów Biomedycznych (IMBP) z Rosji, autorstwa Dr. Victora M. Baranova, w której adaptogeny oficjalnie zarekomendowano jako suplementy dla załóg podczas lotów kosmicznych.

Kosmonauta Valeri Polyakov, znany jako człowiek najdłużej przebywający poza orbitą ziemską (437 dni na orbicie, stacja Mir) potwierdził te informacje na sympozjum w szwedzkim Göteborgu w 1996 roku, mówiąc:

Adaptogeny redukują zmęczenie, zwłaszcza w czasie godzin wieczornych i w trakcie przedłużonego czasu pracy kosmonautów. Optymalizują również zdolność do znoszenia zmian w atmosferze gazowej statku kosmicznego.

Na serwerach NASA znajduje się prezentacja szkoleniowa Dr. Richarda P. Browna z Uniwersytetu Columbia pod tytułem „Adaptacja do lotu kosmicznego”, w której również opisywane są wspierające kosmonautów właściwości tej grupy roślin.

adaptogeny

Valeri Polyakov spoglądający przez okno stacji kosmicznej Mir podczas misji Shuttle Discovery. 8.01.1994 aut. NASA

Adaptogeny stosowane przez zawodowych sportowców i olimpijczyków

Astronauci to nie jedyna grupa osób narażona na silny stres i wzmożony wysiłek, dla której nieocenioną pomocą okazało się stosowanie adaptogenów.

Aby podnieść wydolność fizyczną, zioła te zażywane są także przez zawodowych sportowców i olimpijczyków m. in. ze Skandynawii, Chin, Rosji, Bułgarii, Węgier i Stanów Zjednoczonych.

Pierwszy raz wykorzystano w tym celu adaptogeny na olimpiadzie w Monachium w 1972 roku. Wówczas rosyjscy sportowcy, którzy odpowiednio suplementowali adaptogeny podczas przygotowań do igrzysk, zdobyli aż 99 medali, z czego 50 złotych. W klasyfikacji medalowej uplasowali się bezkonkurencyjnie na pierwszym miejscu – drugie miejsce zajęły Stany Zjednoczone z 33 złotymi medalami.

W przygotowaniach do Igrzysk Olimpijskich w Atlancie aż 150 olimpijczyków reprezentujących Stany Zjednoczone oficjalnie stosowało mieszanki adaptogenów. Wówczas to USA przebiło wszystkich, zdobywając 101 medali, z czego 44 złote. Rosja zdobyła wówczas drugie miejsce z wynikiem 26 złotych medali.

Co to są adaptogeny? (definicja)

W biologii uznaje się obecnie trzy kryteria, które musi spełniać roślina, aby można było zaklasyfikować ją do grupy adaptogenów. Według tych warunków zioła adaptogenne:

  • są nietoksyczne

Nie mogą powodować negatywnych skutków ubocznych dla zdrowia fizycznego lub psychicznego oraz nie mogą być uzależniające.

  • zapewniają niespecyficzną odpowiedź organizmu na stres

Stosowanie adaptogenów pozwala na sprawne funkcjonowanie organizmu w obliczu czynników stresogennych, bez pozbawiania go rezerw energii życiowej. Ściśle związane jest z tym działanie holistyczne – wzmocnienie odporności całego organizmu, nie zaś wpływ na jeden konkretny organ czy układ.

Przykładem przeciwnym mogą być takie substancje jak kofeina czy np. amfetamina, które również mogą pomagać w zwiększeniu adaptacji na stres, jednak w dłuższym okresie prowadzą do wyczerpania rezerw energii w organizmie.

  • mają normalizujący wpływ na organizm

W przeciwieństwie do wspomnianych używek, działanie adaptogenów opiera się na przywracaniu organizmu do naturalnej równowagi. Można ten mechanizm określić jako pewnego rodzaju „naturalną inteligencję”. Rośliny na swój sposób „czują” czego brakuje w organizmie (lub co występuje w nadmiarze) i redukują te dysproporcje. W ten sposób regulują prawidłowe działanie całego „systemu” i przywracają fizjologiczną równowagę (homeostazę).

Jak działają adaptogeny?

Nazwa „adaptogen” pochodzi od łacińskiego czasownika adaptare, co oznacza „przystosowywać, dopasowywać”

Termin ten opisuje najważniejszą właściwość tych niezwykłych roślin, która polega na wzmacnianiu zdolności przystosowawczych organizmu w niekorzystnych warunkach.

Adaptogeny działają na organizm na poziomie komórkowym, zwiększając jego odporność na stres, zarówno ten psychiczny jak i środowiskowy (np. niewłaściwa dieta, wolne rodniki, promieniowanie, zanieczyszczenie powietrza).

Wykazują olbrzymi potencjał antyoksydacyjny.

Przeciwutleniacze zawarte w adaptogenach chronią organizm przed stresem oksydacyjnym, neutralizując szkodliwe wolne rodniki. Dzięki temu stopniowo zwiększają naturalną odporność organizmu oraz znacząco powstrzymują procesy starzenia.

Systematycznie stosowane, nie tylko poprawiają ogólną kondycję i wytrzymałość ciała, ale usprawniają też regenerację organizmu i pozwalają znacznie szybciej odzyskać siły po przebytej chorobie. Wszystkie te efekty opierają się na naczelnej zasadzie działania adaptogenów – przywracaniu równowagi. To ona pozwala zachować zdrowie, sprawność i dobre samopoczucie.

Wyjaśnienie tego mechanizmu, które jest obecnie najszerzej uznawane w środowisku naukowym, mówi, że adaptogeny działają poprzez stymulowanie niespecyficznych reakcji organizmu na stres poprzez oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (tzw. oś HPA).

Różnorodne składniki aktywne znajdujące się w adaptogenach stymulują system odpornościowy poprzez układ neuroendokrynny i za pośrednictwem wielu szlaków metabolicznych pozytywnie oddziałują na nasze zdrowie i samopoczucie.

Adaptogeny mają wpływ na mózg, nerwy, gruczoły wydzielania wewnętrznego (przysadkę, tarczycę, przytarczyce, nadnercza, grasicę, szyszynkę, trzustkę, jajniki i jądra) i system odpornościowy – pomagają w regulacji, normalizacji i wzmocnieniu ich funkcji.

Chociaż nauka wciąż nie w pełni rozumie mechanizm działania adaptogenów, to w tradycjach różnych kultur stosuje się je skutecznie od kilku tysięcy lat. Dawne wspólnoty, żyjące w harmonii z przyrodą, po prostu wiedziały z własnego doświadczenia, że te rośliny działają.

Siła adaptogenu zależy jednak od szeregu czynników: wieku rośliny, jej jakości, formy ekstraktu, dawkowania itd. Na szczęście kolektywna wiedza, którą zawdzięczamy setkom pokoleń naszych przodków, mówi o tym, w jaki sposób stosować te rośliny, aby przynosiły maksymalne, pożądane efekty.

Badania na ludziach

adaptogeny

Po roku 1960 Rosjanie przeprowadzili setki badań, w których udział wzięło kilkanaście tysięcy ludzi. W badaniach tych mierzono reakcję organizmu na niekorzystne warunki, takie jak wysoka temperatura, hałas, czy też długotrwała i intensywna aktywność fizyczna.

Pod wpływem suplementacji adaptogenami stwierdzono nie tylko wzrost odporności na powyższe czynniki, ale również poprawę koncentracji, zdolności poznawczych i wrażliwości zmysłów (np. słuchu), wydajności i jakości pracy. Wyniki badań potwierdziły proodpornościowe działanie tych roślin zarówno w przypadku ekspozycji na intensywne bodźce stresogenne, jak też przy wzmożonej aktywności sportowej. Skutków ubocznych nie zaobserwowano.

Przykłady rosyjskich badań

We poniższych badaniach suplementy z roślin adaptogennych podawano osobom, należącym do określonej grupy zawodowej, i narażonym na różnego rodzaju obciążenia fizyczne:

Grupa badanych: Radzieckie drużyny olimpijskie i inne zespoły sportowe podczas treningów i zawodów,

Wynik: Zwiększona wytrzymałość i regeneracja, zwiększenie poboru tlenu i lepsza wydajność;

Grupa badanych: 1000 pracowników kopalni na Syberii,

Wynik: Częstotliwość zachorowań podczas epidemii grypy spadła o 66 procent;

Grupa badanych: 1200 kierowców ciężarówek długodystansowych,

Wynik: Wzrost produktywności, częstotliwość zachorowań podczas epidemii grypy spadła o 30 procent;

Grupa badanych: 14 000 pracowników fabryki samochodów.

Wynik: Zmniejszenie o 30 procent objawów obciążenia organizmu, takich jak: zmęczenie, bezsenność i stany lękowe; zmniejszenie o 40 procent częstotliwości występowania chorób serca i nieprawidłowego ciśnienia tętniczego.

Badano również reakcje osób poddanych leczeniu nowotworów z użyciem środków farmakologicznych:

Grupa badanych: 107 pacjentów przyjmujących leki na raka żołądka.

Wynik: 50 procent mniejsze uszkodzenia systemu odpornościowego, umożliwienie zmniejszenia skutecznej dawki podawanego leku o 50 procent.

Nowsze badania przeprowadzono w Japonii i Niemczech, a wyniki potwierdziły rezultaty badań rosyjskich – adaptogeny holistycznie wzmacniały organizmy badanych, bez względu na to, na działanie jakich czynników stresogennych byli oni wystawieni.

Sprawdź jaki adaptogen jest najlepszy dla Ciebie. Wykonaj szybki test -->

Lista wybranych publikacji i badań naukowych

Gubchenko, P.P. and N.K. Fruentov. Comparative Study of the Effectiveness of Eleutherococcus and Other Plant Adaptogens as Remedies for Increasing the Work Capacity of Flight Personnel. New Data on Eleutherococcus: Proceedings of the 2nd International Symposium on Eleutherococcus (Moscow, 1984). Vladivostok. Far East Academy of Sciences of the USSR, 1986, 240.

Asano, K., T. Takakhsi, K.H. Kugo, M. Kuboyama. The Influence of Eleutherococcus on Muscle Work Capacity in Humans. New Data on Eleutherococcus: Proceedings of the 2nd International Symposium on Eleutherococcus (Moscow, 1984). Vladivostok. Far East Academy of Sciences of the USSR, 1986, 166.

Brekhman, I.I. Eleutherococcus, Leningrad: Nauka, 1968.

Schezin, A.K., V.I. Zinkovich, and L.K. Galanova. Eleutherococcus in Prevention of Influenza, Hypertonia and Ischemia in Drivers of the Bolzhsky Automobile Factory. New Data on Eleutherococcus: Proceedings of the 1st International Symposium on Eleutherococcus (Hamburg, 1980). Vladivostok. Far East Academy of Sciences of the USSR, 1981, 93.
Brekhman, I.I., I.V. Dardymov. New Substances of Plant Origin which Increase Nonspecific Resistance. Annual Review of Pharmacology, v.9.1969,

A. A. Lebedev. On the Pharmacology of Schizandra Chinensis. Materials for the Study of Ginseng and Schizandra Chinensis, Issue 3. Leningrad, 1958, 170.

Kurkin, V.A. and G.G. Zapesochnaya. Chemical Composition and Pharmacological Properties of Rhodiola Rosea. Khimiko-Garmatsevtichesky Zhurnal (Chemical Pharmaceutical Journal), 20(10). 1986. 1231-1244.

Saratikov, A.S., and E.A. Krasnov. Rhodiola Rosea is a Valuable Medicinal Plant. Tomsk, 1986, 85.

Wahlstrom, Mikael. Adaptogens: Natures Key to Well-Being. Goteborg; Skandinavisk Bok, 1987.

Blokhin, B.N. The Influence of Eleutherococcus Root and Leaf Extract on Human Work Capacity under Static and Dynamic Workloads. Eleutherococcus and Other Adaptogens from Far East Plants. Vladivostok: Siberian Department of the Academy of Sciences of the USSR. 1966, 191.

Brekhman, I.I. & Dardymov, I.V. „New substances of plant origin which increase nonspecific resistance,” Annu Rev Pharmacol, 9: 419-30, 1969.

Wichtl, M. Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals: A Handbook for Practice on a Scientific Basis: 237. Bisset, N. Ed. Stuttgart, Germany: Medpharm Scientific Publishers, 1995.

Farnsworth, N.R., et al. „Siberian ginseng (Eleutherococcus senticosis): Current status as an adaptogen,” Econ Med Plant Res, 1: 156-215, 1985.

Ghosal, S., et al. „Immunomodulatory and CNS effects of sitoindosides IX and X, two new glycowithanolides from Withania somnifera,” Phytother Res, 3(5): 201-6, 1989.

Bhattacharya, S.K., et al. „Anti-stress activity of sitoindosides VII and VIII, new acylsterylglycosides from Withania somnifera,” Phytother Res, 1(1): 32-37, 1987.

Cyong, J. „A pharmacological study of the anti-inflammatory activity of Chinese herbs. A review,” Acupunct Electro-Ther, 7: 173-202, 1982.

Andallu, B., and B. Radhika. “Hypoglycemic, Diuretic, and Hypocholesterolemic Effect of Winter Cherry (Withania somnifera, Dunal) Root.” Indian Journal of Experimental Biology 38, no. 6 (2000): 607–9.

Arushanian, E., O. Baida, et al. “Effect of Eleutherococcus on Short-Term Memory and Visual Perception in Healthy Humans.” Eksperimental’naia i Klinicheskaia Farmakologiia 66, no. 5 (2003): 10–13.

Azizov, A., R. Fulla, and A. Chubarova. “Effects on Leuzea Tincture and Leveton on Hormonal Immunity of Athletes.” [In Russian.] Eksperimental’naia i Klinicheskaia Farmakologiia 60, no. 5 (1997): 47–48.

Barker, Jason, and Chris Meletis. “Chronic Fatigue Syndrome: Treatment from an Adaptogenic Perspective.” Townsend Letter for Doctors and Patients, February 2004: 66–68.

Brekhman, Israel. “A New Medicinal Plant of the Family Araliaceae—The Spiny Eleutherococcus.” Izv Sibir Otdel, (USSR) 9 (1960): 113–20.

Cicero, A., G. Derosa, et al. “Effects of Siberian Ginseng (Eleutherococcus senticosus maxim.) on Elderly Quality of Life: A Randomized Clinical Trial.” Archives of Gerontology and Geriatrics Supplement 9 (2004): 69–73.

De Bock, K., B. Eijnde, et al. “Acute Rhodiola rosea Intake Can Improve Endurance Exercise Performance.” International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism 14, no. 3 (2004): 298–307.

Gao, Q., G. Wu, and D. He. “Effect of Cordyceps sinensis on the Th1/Th2 Cytokines in Patients with Condyloma Acuminatum.” [In Chinese.] Zhong Yao Cai 23, no. 7 (2000): 402–4.

Gong, Z., Y. Dai, et al. “The Effect of Radix Pseudostellariae from 8 Habitats on Spleen-Deficiency and Immunologic Function.” Zhong Yao Cai 24, no. 4 (2001): 281–82.

Guan, Y., Z. Hu, and M. Hou. “Effect of Cordyceps sinensis on T-lymphocyte Subsets in Chronic Renal Failure.” [In Chinese.] Zhongguo Zhong Xi Yi Jie He Za Zhi 12, no. 6 (1992): 323, 338–39.

Ibatov, A. “The Use of a Decoction of the Rhizome of Leuzea carthamoides for Treatment of Alcoholics with Depressive States.” [In Russian.] Zhurmal Nevropatologii i Psikhiatrii Imeni 95, no. 4 (1995): 78–79.

Kuppurajan, K., S. Rajagopalan, et al. “Effect of Ashwagandha (Withania somnifera dund.) on the Process of Aging in Human Volunteers.” Journal of Research on Ayurveda and Siddha 1 (1980): 247–58.

Lai, S. W., J. H. Lin, et al. “Influence of Ganoderma lucidum on Blood Biochemistry and Immunocompetence in Horses.” American Journal of Chinese Medicine 32, no. 6 (2004): 931–40.

Panossian, Alexander, and H. Wagner. “Stimulating Effect of Adaptogens: An Overview with Particular Reference to Their Efficacy Following Single Dose Administration.” Phytotherapy Research 19 (2005): 819–38.

Panossian, Alexander, G. Wikman, and H. Wagner. “Plant Adaptogens III, Earlier and More Recent Aspects and Concepts on Their Mode of Action.” Phytomedicine 6, no. 4 (1999): 287–99.

Panossian, Alexander, A. Oganessian, et al. “Effects of Heavy Physical Exercise and Adaptogens on Nitric Oxide Content in Human Saliva.” Phytomedicine 6, no. 1 (1999): 17–26.

Rege, N., U. Thatte, and S. Dahanukar. “Adaptogenic Properties of Six Rasayana Herbs Used in Ayurvedic Medicine.” Phytotherapy Research 13, no. 4 (1999): 275–91.

Shevtsov, V., B. Zholus, et al. “A Randomized Trial of Two Different Doses of a SHR-5 Rhodiola rosea Extract Versus Placebo and Control of Capacity for Mental Work.” Phytomedicine 10, no. 2–3 (2003): 95–105.

Stansbury, Jill. “Adrenal-Thyroid-Gonadal Triad.” In Medicines from the Earth Proceedings. 125–34. Brevard, NC: Gaia Herbal Research Institute, 2005.

Wagner, H. “Immunostimulants and Adaptogens from Plants.” In Phytochemistry of Medicinal Plants, edited by John T. Arnason, Rachel Mata, and John T. Romeo. New York: Plenum Press, 1995.

Wagner, H., H. Hikino, and N. Farnsworth, eds. Economic and Medicinal Plant Research. Vol. 1. Orlando, FL: Academic Press, 1985.

Wagner, H., H. Norr, and H. Winterhoff. “Plant Adaptogens.” Phytomedicine 1, no. 1 (1994): 63–76.

Wagner, H., et al. “Drugs with Adaptogenic Effects for Strengthening the Powers of Resistance.” Zeitschrift fur Phytotherapie 13 (1992): 42–54.

Wallace, Edward. “Adaptogenic Herbs: Nature’s Solution to Stress.” Nutrition Science News, 1998.

Winston, David; Maimes, Steven (2007-03-22). Adaptogens: Herbs for Strength, Stamina, and Stress Relief . Inner Traditions/Bear & Company.

Yardley, Katolen. “The Role of Herbal Adaptogens for Human Immuno-Deficiency Virus (HIV), Cancer, and Chronic Illness.” Vancouver: Katolen Yardley, 2004.

Yuen J., and M. Gohel. “Anticancer Effects of Ganoderma lucidum: A Review of Scientific Evidence.” Nutrition and Cancer 53, no. 1 (2005): 11–17.